सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियम हायकोर्ट कॉलेजियमांना नावे डिक्टेट करू शकत नाही: सीजेआय गवई.
TIN24: नवी दिल्ली, १६ ऑगस्ट २०२५: न्यायव्यवस्थेतील स्वायत्ततेच्या मुद्द्यावर बोलताना भारताचे सरन्यायाधीश बी.आर. गवई यांनी स्पष्ट केले की, सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियम हायकोर्ट कॉलेजियमांना न्यायाधीशांच्या नेमणुकीसाठी नावे सांगण्याचा अधिकार नाही.
नवी दिल्ली: भारताच्या न्यायव्यवस्थेत कॉलेजियम प्रणाली ही एक महत्त्वाची व्यवस्था आहे, जी न्यायाधीशांच्या नेमणुकी आणि पदोन्नतीसाठी जबाबदार आहे. मात्र, या प्रणालीत सुप्रीम कोर्ट आणि हायकोर्ट यांच्यातील संबंधांबाबत एक नवीन चर्चा सुरू झाली आहे. सरन्यायाधीश (सीजेआय) बी.आर. गवई यांनी आज एका कार्यक्रमात बोलताना सांगितले की, सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियम हायकोर्ट कॉलेजियमांना न्यायाधीशांच्या नेमणुकीसाठी विशिष्ट नावे डिक्टेट करू शकत नाही. हा विधान न्यायव्यवस्थेतील विकेंद्रीकरण आणि स्वायत्ततेच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे.
सीजेआय गवई यांनी हे विधान ‘न्यायव्यवस्था आणि संघराज्यीयता’ या विषयावर आयोजित एका राष्ट्रीय परिषदेत केले. ते म्हणाले, “सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियम ही देशातील सर्वोच्च न्यायालयाची शिफारस करणारी संस्था आहे, पण ती हायकोर्ट कॉलेजियमांना नावे सांगण्याचा अधिकार वापरू शकत नाही. प्रत्येक हायकोर्ट कॉलेजियम स्वतंत्रपणे आपल्या राज्यातील न्यायाधीशांच्या नेमणुकीसाठी योग्य उमेदवारांची शिफारस करण्यास स्वतंत्र आहे. हे संघराज्यीय तत्त्वांनुसार आहे आणि न्यायव्यवस्थेची स्वायत्तता टिकवण्यासाठी आवश्यक आहे.”
या विधानाच्या पार्श्वभूमीवर, कॉलेजियम प्रणालीची पार्श्वभूमी समजून घेणे गरजेचे आहे. १९९३ च्या ‘सेकंड जजेस केस’ आणि त्यानंतरच्या निर्णयांमुळे कॉलेजियम प्रणाली अस्तित्वात आली. यात सुप्रीम कोर्टासाठी सीजेआय आणि चार वरिष्ठ न्यायाधीशांचा कॉलेजियम असतो, तर प्रत्येक हायकोर्टासाठी मुख्य न्यायाधीश आणि दोन वरिष्ठ न्यायाधीशांचा कॉलेजियम असतो. मात्र, गेल्या काही वर्षांत सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियमने हायकोर्टांसाठी नावे सुचवण्याच्या प्रक्रियेत हस्तक्षेप केल्याच्या तक्रारी वाढल्या आहेत. सीजेआय गवई यांचे हे विधान अशा तक्रारींना उत्तर म्हणून पाहिले जात आहे.
परिषदेत सीजेआय गवई यांनी पुढे सांगितले की, “हायकोर्ट कॉलेजियमांच्या शिफारशींना सुप्रीम कोर्ट कॉलेजियम फक्त पुनरावलोकन करू शकतो, पण त्यांना बदलण्यासाठी किंवा नवीन नावे लादण्यासाठी अधिकार नाही. हे प्रक्रिया पारदर्शक आणि न्यायपूर्ण राहण्यासाठी महत्त्वाचे आहे.” त्यांनी यावेळी न्यायाधीशांच्या नेमणुकीत विलंब होण्याच्या मुद्द्यावरही चर्चा केली. “देशभरात ३०० हून अधिक न्यायाधीशांच्या जागा रिक्त आहेत. यासाठी केंद्र सरकार आणि कॉलेजियम यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे, पण स्वायत्तता अबाधित राहिली पाहिजे,” असे ते म्हणाले.
या विधानावर न्यायतज्ज्ञांकडून मिश्र प्रतिक्रिया येत आहेत. काही जणांनी हे विधान न्यायव्यवस्थेतील विकेंद्रीकरणासाठी सकारात्मक पाऊल म्हणून स्वागत केले आहे. वरिष्ठ वकील आणि न्यायतज्ज्ञ प्रोफेसर एम.पी. सिंग म्हणाले, “सीजेआय गवई यांचे हे विधान हायकोर्टांच्या स्वायत्ततेची हमी देते. सुप्रीम कोर्टने हायकोर्टांना ‘ज्युनियर’ समजण्याची प्रवृत्ती थांबवली पाहिजे.” मात्र, काही समीक्षकांनी यावर चिंता व्यक्त केली आहे. ते म्हणतात की, यामुळे नेमणुकीची प्रक्रिया अधिक जटिल होऊ शकते आणि विलंब वाढू शकतो.
सीजेआय गवई यांचा कार्यकाळ मे २०२५ पासून सुरू झाला असून, ते महाराष्ट्रातील पहिले दलित सीजेआय आहेत. त्यांच्या नेतृत्वात न्यायव्यवस्था अधिक समावेशक आणि पारदर्शक करण्यावर भर दिला जात आहे. या विधानानंतर, केंद्र सरकारकडून कोणती प्रतिक्रिया येईल, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. कायदामंत्री अर्जुन राम मेघवाल यांनी अद्याप यावर कोणतेही अधिकृत विधान केलेले नाही.
या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर, न्यायव्यवस्थेतील सुधारणांसाठी कॉलेजियम प्रणालीत बदल करण्याची मागणी पुन्हा एकदा जोर धरत आहे. राष्ट्रीय न्यायिक नेमणूक आयोग (एनजेएसी) सारख्या पर्यायांची चर्चा सुरू असली तरी, सुप्रीम कोर्टने २०१५ मध्ये एनजेएसी असंविधानिक ठरवले होते. सीजेआय गवई यांचे हे विधान या चर्चेला नवीन आयाम देऊ शकते.
Author: The India News 24
TIN24 (The India News 24) The India News 24 (TIN24) is a Mumbai-based news Digital Media focusing on breaking news, local and regional issues in India, with content primarily in Marathi. It was established with an X (Twitter) presence since July 2022. Owner & News Editor: Amit Alhat Education: BA in Mass Communication Journalism (Graduate) Experience: 12 years in journalism Platforms: - Website: https://theindianews24.in - X (Twitter): https://x.com/the_indianews24 - YouTube: https://www.youtube.com/@theindianews247 - Instagram: https://www.instagram.com/theindianews_24
