हिंदू शब्दाचा भौगोलिक उगम : मातंग समाजाने धर्म बदलण्यावर आत्मचिंतनाची वेळ!

TIN24

भारतीय समाजव्यवस्थेतील विविधता आणि बदलते स्वरूप यावर सातत्याने चर्चा होते. त्यात ‘हिंदू’ या शब्दाचा उगम आणि खास म्हणजे मातंग समाजाविषयीच्या सध्याच्या चर्चांना आजच्या काळात नवे वळण मिळाले आहे. हिंदू हा शब्द कोणत्या अर्थाने वापरला जातो आणि तो केवळ धर्माशीच जोडला आहे का—असा प्रश्न विचारला गेला, तर ऐतिहासिक संदर्भात त्याचे उत्तर अधिक व्यापक आहे.

हिंदू: भौगोलिक उगम

‘हिंदू’ हा शब्द मूळतः सिंधू नदीपासून विकसित झाला आहे. प्राचीन काळी पर्शियन लोकांनी सिंधू नदीच्या पूर्वेला राहणाऱ्या लोकांना ‘हिंदू’ म्हणावे असे ठरवले. सिंधूच्या पश्चिमेला राहणाऱ्या पर्शियन आणि इतर लोकांसाठी ‘हिंदू’ हा शब्द केवळ त्या भूप्रदेशात राहणाऱ्यांसाठी वापरण्यात आला, त्याचा धार्मिक अर्थ नव्हता. खोस्राह (राजा) च्या शिलालेखात ‘हिंदू’ हा शब्द प्रदेशवाचक म्हणून वापरलेला आहे. त्यामुळे ‘हिंदू’ ही एक भौगोलिक ओळख आहे, धार्मिक नव्हे.

संदर्भ:

“The Meaning of ‘Hindu’: A Geographical and Historical Perspective” – Romila Thapar

“Hinduism: The Geography of Tradition” – Diana L. Eck

“The Wonder That Was India” – A.L. Basham

हिंदू मातंग समाज: गर्व का लाज?

मातंग समाजाने हिंदू मांग म्हणून आपली ओळख अभिमानाने स्वीकारली पाहिजे. आपल्या वाडवडिलांनी, साधू-संतांनी, शौर्यगाथांनी या ओळखीला लाज मानली नाही; मग आपण आज का संकोचतो? आज अनेक IAS/IPS अधिकारी तसेच उच्च शिक्षण घेतलेले विद्यार्थी ‘हिंदू मांग समाजाचा’ लाभ घेतात, त्यांना तेव्हा कुठलीही लाज वाटत नाही; मग धर्म बदलल्यावर का विचार बदलतो?. या बदलाचा एकमेव हेतू म्हणजे अनुसूचित जातीमधील हिंदू मातंग समाजाची लोकसंख्या शून्य करणे असे वाटते.

बदलांचा परिणाम आणि आत्मपरिक्षण

धर्म बदलणे हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक अधिकार असला तरी त्यामागील हेतू आणि त्याचे सामाजिक परिणाम विचारात घेण्यास हवा. आपल्या मातंग समाजाने हिंदू संस्कृती स्वीकारताना कधीही संकोचले नाही कारण त्यांना हिंदू म्हणजे काय याची खरी ओळख होती. आज धर्म बदलताना किंवा अन्य धर्म स्वीकारताना आपल्याला नवी ओळख मिळते, पण त्याच वेळी मूळ सांस्कृतिक जडणघडण दूर पळते.

ऐतिहासिक पुस्तकांची शिफारस

हिंदू’ या शब्दाचा भौगोलिक दृष्टिकोनातून मागोवा घेण्यासाठी पुढील ग्रंथ उपयुक्त आहेत:

The Idea of India – Sunil KhilnaniThe Discovery of India – Jawaharlal Nehru

Early India: From the Origins to AD 1300 – Romila Thapar

History of Hinduism: A Geographic Perspective – Diana L. Eck

निष्कर्ष

मातंग समाजातील काही जण आज धर्म बदलण्याचा विचार करत आहेत, तेव्हा त्यांनी आपल्या पिढ्यांमधील ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक ओळख लक्षात ठेवावी. मागील पिढ्यांनी ‘हिंदू’ शब्दाचा अर्थ फक्त धर्माशी नव्हे, तर भौगोलिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाशी जोडला आहे—हे विसरू नये. धर्मबदलाचा निर्णय घेण्याआधी, आपल्या मूळ ओळखीशी असलेली नाती आणि इतिहास समजून घेणे गरजेचे आहे.