साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे: शोषितांच्या संघर्षाची अमर ज्योत!

जयंतीसाहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे जयंती: दलितांच्या आवाजाचा अमर शाहीर!

**मुंबई, १ ऑगस्ट २०२५:** आज १ ऑगस्ट हा दिवस महाराष्ट्राच्या साहित्य आणि सामाजिक इतिहासातील एका तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वाचा जन्मदिन आहे. साहित्यरत्न लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या १०५व्या जयंतीनिमित्त राज्यभरात विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे. दलित साहित्याचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे अण्णाभाऊ साठे यांनी आपल्या लेखणीतून शोषित-वंचितांच्या व्यथा मांडल्या आणि समाज परिवर्तनाची ज्योत प्रज्वलित केली. त्यांच्या जीवनसंघर्षापासून ते सामाजिक कार्यापर्यंतचा प्रवास आजही प्रेरणादायी आहे. चला, जाणून घेऊ या या महान शाहीराच्या जीवनातील महत्वाचे पैलू.

जीवनसंघर्ष: अस्पृश्यतेच्या साखळ्या तोडण्याचा लढा

अण्णाभाऊ साठे यांचे मूळ नाव तुकाराम भाऊराव साठे असून, त्यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव या छोट्याशा गावात झाला. मांग (अस्पृश्य) जातीत जन्मलेल्या अण्णाभाऊंना बालपणापासूनच जातीय भेदभाव आणि गरिबीचा सामना करावा लागला. त्यांचे वडील भाऊराव साठे आणि आई वालुबाई साठे यांच्या कुटुंबात ते जन्मले. १९३१ मध्ये दुष्काळामुळे कुटुंबाला सातारा जिल्ह्यातून मुंबईकडे स्थलांतर करावे लागले. हे अंतर पायी चालत पार करताना सहा महिने लागले. मुंबईत पोहोचल्यावर त्यांनी लाकूड विकणे, गिरणीत मजुरी करणे अशी हलकी कामे केली. अस्पृश्यतेच्या जाचातून ते कधीच सुटले नाहीत, पण या संघर्षाने त्यांच्या लेखनाला धार दिली. त्यांच्या आयुष्यातील हे कष्ट त्यांच्या कादंबऱ्या आणि गाण्यांमध्ये प्रतिबिंबित होतात, ज्यात शोषितांच्या वेदना केंद्रस्थानी आहेत.

शिक्षण: औपचारिक शाळा सोडली, पण जीवनशाळेने घडवले

अण्णाभाऊंचे औपचारिक शिक्षण फारसे झाले नाही. शाळेत फक्त चौथी इयत्ता किंवा त्याहून कमी अभ्यास केल्यानंतर सवर्णांकडून होणाऱ्या भेदभावामुळे त्यांनी शाळा सोडली. ते अशिक्षित राहिले, पण जीवनाच्या कठोर शाळेने त्यांना घडवले. मुंबईतील गिरण्या, रस्ते आणि सामाजिक चळवळींमधून मिळालेले अनुभव त्यांच्या साहित्यिक विकासासाठी आधार ठरले. स्वयंशिक्षणाच्या जोरावर त्यांनी मार्क्सवादी आणि आंबेडकरवादी विचार आत्मसात केले, ज्याचा प्रभाव त्यांच्या लेखनात दिसतो.

कामगिरी आणि इतिहास: साहित्य आणि चळवळींचा संगम

अण्णाभाऊ साठे हे केवळ लेखक नव्हते, तर समाजसुधारक, लोककवी आणि चित्रपट पटकथालेखकही होते. त्यांनी ३५ कादंबऱ्या, १५ लघुकथा संग्रह, १ नाटक, रशियावरचा प्रवासवर्णन, १२ पटकथा आणि १० पोवाडे लिहिले. त्यांच्या साहित्याचा अनुवाद अनेक भारतीय आणि २७ आंतरराष्ट्रीय भाषांमध्ये झाला आहे. ते दलित साहित्याचे संस्थापक मानले जातात. राजकीयदृष्ट्या, सुरुवातीला ते कम्युनिस्ट विचारसरणीने प्रभावित होते. १९४४ मध्ये दत्ता गवाणकर आणि अमर शेख यांच्यासोबत ‘लालबावटा कला पथक’ स्थापन केले, ज्याद्वारे त्यांनी सरकारी धोरणांना आव्हान दिले. ते इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशनचे सदस्य होते, जी भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची सांस्कृतिक शाखा होती.

नंतर ते आंबेडकरवादी विचारांकडे वळले आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. १९५८ मध्ये मुंबईत पहिले दलित साहित्य संमेलन आयोजित करून त्यांनी उद्घाटन भाषण दिले, ज्यात त्यांनी म्हटले, “पृथ्वी सापाच्या फण्यावर नाही, तर दलित आणि कामगारांच्या ताकदीवर टिकली आहे.” १६ ऑगस्ट १९४७ रोजी मुंबईत २० हजार लोकांचा मोर्चा काढून त्यांनी “ये आजादी झूठी है, देश की जनता भूखी है!” अशी घोषणा दिली, जी स्वातंत्र्यानंतरच्या शोषणावर प्रकाश टाकते. त्यांचे साहित्य महाराष्ट्राच्या जडणघडणीत महत्वपूर्ण भूमिका बजावते.

गाजलेली नाटके, गाणी आणि पोवाडे: लोककलेतून क्रांती

अण्णाभाऊंच्या साहित्यात लोककला आणि क्रांतीचा अनोखा मेळ आहे. त्यांची प्रसिद्ध कादंबरी ‘फकिरा’ (१९५९) ही दलितांच्या बंडाची कहाणी आहे, ज्याला १९६१ मध्ये राज्य सरकारचा पुरस्कार मिळाला. नाटकांमध्ये ‘अकलेची गोष्ट’ (१९४५), ‘इनामदार’ (१९५८) आणि ‘पेंग्याचं लगीन’ ही गाजली. गाण्यांमध्ये ‘मुंबईची लावणी’ आणि ‘मुंबईचा गिरणीकामगार’ ही मुंबईच्या शोषणकारी स्वरूपाचे चित्रण करणारी आहेत. पोवाडे (बॅलड्स) हे त्यांच्या विशेष योगदान आहे – त्यांनी १० पोवाडे लिहिले, ज्यात गिरणीकामगारांच्या संघर्षापासून ते स्वातंत्र्यलढ्यापर्यंतचे विषय आहेत. लावणी आणि पोवाड्यांच्या माध्यमातून त्यांनी साहित्य सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचवले, ज्यामुळे दलित आणि कामगारांच्या जागृतीला हातभार लागला.

समाज कार्य: दलित आणि कामगारांच्या मुक्तीसाठी आयुष्य वाहिले

अण्णाभाऊंचे सामाजिक कार्य हे त्यांच्या साहित्याचा अविभाज्य भाग आहे. त्यांनी दलित आणि कामगारांच्या जीवनानुभवांना आवाज देऊन जातीय आणि आर्थिक शोषणाविरुद्ध लढा दिला. मांग जातीच्या उत्थानासाठी १९८५ मध्ये ‘लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे विकास महामंडळ’ स्थापन करण्यात आले, जे त्यांच्या कार्याची साक्ष आहे. त्यांच्या साहित्यातून ते गरिबी आणि जातीयतेविरुद्ध बंड करतात. आजही त्यांच्या जयंतीनिमित्त बाबासाहेब आंबेडकर आणि सावित्रीबाई फुले यांच्यासोबत मिरवणुका काढल्या जातात. त्यांचा वारसा राजकीय पक्षांकडूनही वापरला जातो, पण त्याचे मूळ दलित मुक्तीमध्ये आहे.

अण्णाभाऊ साठे १८ जुलै १९६९ रोजी अनंतात विलीन झाले, पण त्यांचे विचार आणि साहित्य आजही जिवंत आहेत. या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याला वंदन करून समाज परिवर्तनाची प्रतिज्ञा घेण्याची ही संधी आहे. त्यांच्या शब्दांत, “दलितांच्या ताकदीवर जग टिकले आहे!” – हे वाक्य आजही प्रेरणा देत राहते.

Author: The India News 24

TIN24 (The India News 24) The India News 24 (TIN24) is a Mumbai-based news Digital Media focusing on breaking news, local and regional issues in India, with content primarily in Marathi. It was established with an X (Twitter) presence since July 2022. Owner & News Editor: Amit Alhat Education: BA in Mass Communication Journalism (Graduate) Experience: 12 years in journalism Platforms: - Website: https://theindianews24.in - X (Twitter): https://x.com/the_indianews24 - YouTube: https://www.youtube.com/@theindianews247 - Instagram: https://www.instagram.com/theindianews_24